Սահմանից այն կողմ

– Կանգնի՛ր, այստեղից էլ մերը չէ:

2011 թվական, օգոստոսի 18, սահմանամերձ Վահան գյուղ. Հայաստանն ու Ադրբեջանն այդտեղ պայմանականորեն բաժանված են մի մետաղալարով: Սահմանապահ զինծառայողն ինձ թույլ չի տալիս, որ առաջ գնամ. մի քանի մետր այն կողմ ադրբեջանցին էր ու «երկու աշխարհներն» իրարից բաժանող ականապատ տարածքը: Ամեն տարի՝ ամռանը, գնում եմ գյուղ ու հաճախ բարձրանում սարերը, մերոնց օգնում ձմռան համար խոտ հավաքելու գործում:

Եվ ամեն տարի մոտ լինելով հայ դիրքապահներին ու սահմանին՝ դիրքեր բարձրանալու խիզախություն չէի ունենում: Ամեն անգամ հիշում էի պապիս այն խրատը, թե ես աղջիկ եմ, ու ինձ համար վտանգավոր է, բայց այդ անգամ հետաքրքրությունս հաղթեց այն թաքուն վախին:

Բարձրացա, և ընդամենը մի քանի կիլոմետր այն կողմ արդեն ադրբեջանցիների տներն էին, որտեղ մի ժամանակ նախնիներս են ապրել: Առաջին անգամ ներսումս կորուստ ու կարոտ զգացի մի բանի հանդեպ, որը երբեք չէի տեսել: Հավատս չէր գալիս, որ ինձ իմ հողից բաժանում էր մի սովորական մետաղալար: Այն կողմում եղածն իմն էր, որը միևնույն ժամանակ ես չունեի: Դա հայի բնօրրաններից էր. այն ուրիշ ազգի համար չէր: Մետաղալարից այն կողմ ամեն ինչ ուրիշ էր. հողը կոշտ էր, չորացած ու մռայլ. հայ գյուղացին չէր մշակում, բակերն ու տները դատարկ էին, սառը և տխուր, հայ մանուկները չէին վազվզում, ուրիշ էին ծառերը, տերև չկար, կանաչ չէր: Եվ վերջապես ուրիշ էի ես մինչ այդտեղ գնալս:

Երբեք իմ ազգը, իմ հողը, հայրենիքն այդքան չէի արժևորել, որքան այդ պահից սկսած: Ես ամաչում եմ, որ երբևէ մտածել եմ երկրից հեռանալու, Եվրոպայում արևոտ ու պայծառ եղանակին պաղպաղակ ուտելու և իմ օտարերկրյա ընկերներին Հայաստանի մասին ինչ-որ բաներ պատմելու մասին: Ամաչում եմ, որ արդարացրել եմ այն տղաներին, ովքեր խուսափել են բանակում ծառայելուց:

Ես արդեն ուրիշ էի. նախկինը մնաց անցյալում: Հիմա ինչպես թողնեմ ու հեռանամ, երբ քսան տարի առաջ իմ հարազատներն իրենց արյան գնով սահման են պահել, կռվել ու իմ խաղաղ ներկան ամրագրել, ինչպես գնամ, երբ սահմանամերձ Վահան գյուղի իմ հասակակից ընկերներից շատերն իրենց հայրերին կորցրել են դեռևս վեց ամսականում. կորցրել են հենց այդ հողերի համար, որ իրենց զավակները հպատակ չլինեն ուրիշի ձեռքին:

Կրակահերթ սկսվեց հակառակորդի կողմից: Դիրքապահները զգուշացրին. դիրքերից իջնելու ժամանակն է: Մինչ մեր տղաները պատասխանում էին հակառակորդի կրակոցներին, ես հասցրի երկու լուսանկար անել: Ուզում էի կանգնեցնել ակնթարթը: Վերջին անգամ նայեցի ԻՄ սարերին, որտեղ մի օր իմ ու իմ ընկերների երեխաները միմյանց վրա Վարդավառին ջուր են լցնելու:

Երջանիկ էի. ես հաղթեցի առաջին հերթին ինքս ինձ, գնահատեցի ու գտա իմը:

Ամեն ամառ գնում եմ նույն սարերը՝ գյուղացիների հետ խոտ հավաքելու, ու ամեն անգամ, չնայած պապիս խրատը դեռ ականջիս է, մեր սահմանապահների հետ խոսելու հարմար առիթ եմ փնտրում: Անցել է արդեն հինգ տարի, աչքիս առաջ այն նույն ադրբեջանցի հովիվն է՝ իր սև «մուշտուկով», նույն կարմիր տանիքներն են, բայց այդ ամենն ինձ ավելի մոտ է թվում: Երբեմն երեխայի պես կարծում եմ, թե սարերը վեր են կացել ու իրենց ոտքով գալիս են տուն: Հաջորդ ամռանն էլ ավելի մոտ են լինելու, ու մի օր էլ ոչ մի մետաղալար չի խանգարելու:

Ռուզաննա Մարտիրոսյան