Մեր կյանքի անբաժան ուղեկիցը` ՍԹՐԵՍ

Սթրեսը (գերհույզ) (անգլ.` stress «լարվածություն» բառից) օրգանիզմի ընդհանուր և առանձնահատուկ հարմարվողական հակազդումն է զանազան արտաքին և ներքին ազդեցությունների (սթրեսորների) նկատմամբ, ինչպես նաև օրգանիզմի նյարդային համակարգի համապատասխան վիճակը:

Բժշկության, ֆիզիոլոգիայի և հոգեբանության մեջ առանձնացվում են սթրեսի դրական և բացասական ձևերը: Հնարավոր են սթրեսի նյարդահոգեբանական, ջերմային կամ սառը, ցանցային, մարդածագումնային և այլ տեսակներ: Սթրեսային վիճակը սովորաբար բնորոշվում է թուլությամբ, բնականոն ֆունկցիաների խանգարմամբ, այն նաև նյութափոխանակության խանգարում է, որը բխում է առկա գրգռիչ գործոններից: Սթրեսը կործանարար գործոն է և խիստ բացասական հետևանքներ է ունենում մարդու օրգանիզմի համար` հանգեցնելով զանազան բարդ հիվանդությունների: Ժամանակակից բժշկությունը հակված է կարծելու, որ բոլոր բարդ հիվանդությունների հիմքը սթրեսը և նրա կուտակումներն են:

Պատմություն…

Սթրես եզրույթը շրջանառության մեջ է մտել 19-րդ դարից և մինչև այժմ առօրյա խոսքում գործածվում է բացասական իմաստով: Այն գիտական աշխարհում առաջին անգամ գործածել է Ու. Քենոնը, իսկ սթրեսի կոնցեպցիան 20-րդ դարի 30-ական թվականներին մշակել և զարգացրել է կանադացի բնագետ, էնդոկրինոլոգ և կենսաբան Հանս Սելյեն: Նա սթրեսը սահմանեց որպես ընդհանուր ադապտացիոն համախտանիշ (ԸԱՀ), մեկընդմիշտ տարբերակեց էվսթրեսը (ոչ ուժեղ սթրես, որը խթանում է օրգանիզմի շարժողունակությունը և առաջացնում դրական հույզեր) դիսթրեսից (բացասական հույզեր առաջացնող սթրես, որը խաթարում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը` բազմաթիվ հիվանդությունների պատճառ դառնալով), տարանջատեց սթրեսի ընթացքի փուլերը` «սթրես» հասկացությունը բարձրացնելով կյանքի ցուցիչի աստիճանի:

Ըստ Սելյեի սահմանման` սթրեսն օրգանիզմի ոչ յուրահատուկ պատասխանն է, հակազդումը միջավայրի ցանկացած փոփոխությանը` յուրահատուկ ազդակներին: Օրգանիզմը չի կարող անտարբեր մնալ ներքին և արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ. այն անպայման պատասխան է տալիս, ինչը պայմանավորված է առկա միջավայրին հարմարվելու` ադապտացվելու անհրաժեշտությամբ: Սելյեն ֆիզիոլոգիական այդ պատասխաններում մի ընդհանուր բան է առանձնացրել. «Բջջի և օրգանիզմի հարմարվողական կենսաքիմիական, ֆիզիոլոգիական հակազդումները զարմանալիորեն նման են` անկախ ազդեցության բնույթից»:

Ցանկացած պահանջ, որ ներկայացվում է օրգանիզմին, որոշ չափով ինքնատիպ է: Բոլոր ազդեցությունները, սակայն, ներկայացնում են մեկ ընդհանուր` վերափոխման ոչ յուրահատուկ պահանջը, որն առկա դժվարությանը հարմարվելն է, ինչպիսին էլ այն լինի: Մեզ վրա ազդող բոլոր գործոնները, անկախ իրենց յուրահատուկ արդյունքից, առաջացնում են ադապտացիայի ֆունկցիաներ իրագործելու պահանջ: Այդ ֆունկցիաները վերականգնում են օրգանիզմի նորմալ վիճակը, հավասարակշռությունը, որը խախտել էր ազդակը: Հենց այդ ոչ յուրահատուկ պահանջը, ըստ Սելյեի, սթրեսի էությունն է:

Այսօրվա գիտությունն ամենաակտուալ հիվանդության մասին

Սթրեսի հոգեբանական-հոգեբուժական հետևանքների տեսանկյունից այսօր ավելի համապատասխան է «հոգեկան թրավմա» հասկացությունը: Վերջինս արտահայտում է անձի հոգեբանական այն վիճակը, որն առաջանում է ի պատասխան արտասովոր իրադարձության ու հանգեցնում մարդու (անձի) և միջավայրի միջև հավասարակշռության խախտմանը, ինչը հղի է առողջական, հոգեբանական և սոցիալական հետևանքներով:

Այսօր գոյություն ունի սթրեսի ավելի քան 60 սահմանում կամ մոդել: Հեղինակների մեծ մասը, սակայն, ընդունում է, որ «սթրես» եզրույթը հիմնականում օգտագործվում է հետևյալ երեք իմաստով` սթրեսը` որպես դրդապատճառ (ազդակ), սթրեսը` որպես հակազդում, սթրեսը` որպես հետևանք (պատասխան): Առաջին իմաստով այն կիրառվում է ցանկացած իրադարձության կամ իրավիճակի դեպքում (օրինակ` նախաքննական կամ քննական շրջանը), որը բացասականորեն է ազդում օրգանիզմի գործունեության վրա: Այլ կերպ ասած, սթրեսն այն ազդակն է, որը վտանգում է օրգանիզմը և կոչվում սթրեսոր: Այս շարքին են դասվում միջավայրի ֆիզիկական, հոգեբանական և սոցիալական զանազան գործոնները, որոնք կարող են անբարենպաստ ներգործություն ունենալ մարդու վրա: Երկրորդ իմաստով սթրեսը` որպես հակազդում, սահմանվում է հետևյալ կերպ. «Սթրեսն անձի պատասխան ֆիզիոլոգիական և/կամ հոգեբանական հակազդումն է միջավայրի սթրեսորի (ազդակի) հանդեպ»: Երրորդ մոտեցումը միավորում է նախորդ երկուսը և սթրեսը դիտարկում որպես ազդակի (սթրեսորի) և սթրեսային հակազդման արդյունքում առաջացող հետևանք, անձի և միջավայրի փոխազդեցությունից բխած պատասխան:

Որպես կանոն, սթրեսից հնարավոր չէ խուսափել, սակայն նրան կարելի է «խաբել»: Դրա համար պետք է այնպես խելամիտ կանոնակարգել աշխատանքն ու կյանքը, որ հնարավորինս պակասեն անիմաստ քաշքշուկները և անախորժությունները: Արդյունքում կբարձրանան անհատական դիմացկունությունը և սթրեսակայունությունը: Մարդկանց մեծամասնությունը համարում է, որ սթրեսի հիմնական աղբյուրը ժամանակի պակասը և անելիքների մեծ քանակն են: Սթրեսի լրացուցիչ աղբյուրներ են ֆինանսական խնդիրները, որոնք մարդուն անընդհատ լարվածության և տագնապի մեջ են պահում: Եվ երկու կարևոր ու միմյանց խիստ հակառակ սթրեսածին գործոնները` միայնակությունը և ինքն իր հետ մենակ մնալու պահանջը, 21-րդ դարի հիմնական խնդիրներն են: Չնայած մարդկությունը թևակոխել է երրորդ հազարամյակ, և թվում է, թե սոցիալական գործոնի նկատմամբ մարդու վերաբերմունքը փոխվել է, սակայն դա այդպես չէ: Քանի դեռ գոյություն ունեն նյութական արժեքներ և դրամական համակարգ, միշտ էլ կառաջանա նույն հարցը` ինչո՞ւ մեկ ուրիշը լավ է ապրում, իսկ ես` ոչ: Ցանկացած ճանապարհով լավ ապրելու ձգտումն առաջացնում է սոցիալական հուզական սթրես:

Սթրեսի ախտանիշներն են…

  •  գլխացավ,
  • ուժասպառություն,
  • հավատի, ինքնագնահատանքի նվազում,
  • հիշողության տատանումներ,
  • տրամադրության անկում,
  • հոգնածություն:

Սթրեսային վիճակի կարող են հանգեցնել…

  • թրավմաները կամ անելանելի վիճակները,
  • առօրեական կենցաղի խնդիրները,
  • ընդհարումները,
  • արգելքները,
  • ճնշման զգացողությունը,
  • ինքն իր նկատմամբ չափազանց պահանջկոտությունը,
  • աղմուկը,
  • միապաղաղ աշխատանքը,
  • մշտական մեղադրանքները,
  • ինքնաքննադատությունը և ինքնադատապարտումը,
  • լարված աշխատանքը,
  • ֆինանսական դժվարությունները,
  • ուժեղ դրական հույզերը,
  • վեճերը,
  • տեղափոխությունները:

Սթրեսային վիճակին ավելի հակված են…

  • կանայք,
  • մեծահասակները և երեխաները,
  • մարդիկ, ովքեր ունեն ցածր ինքնագնահատանք,
  • էքստրավերտները,
  • նևրոտիկները,
  • ալկոհոլիկները:

Ինչպե՞ս պայքարել սթրեսի դեմ, կամ ժպիտը լավ է առողջությանը

Իհարկե, կյանքը երբեմն մեզ դնում է դժվարին իրավիճակների մեջ, սակայն երբեմն էլ այնպես է ստացվում, որ ավելի հաճախ մենք ենք մեզ փակուղու առջև կանգնեցնում` պայքարի արդյունավետ միջոցներ չձեռնարկելով: Սթրեսի հաղթահարման համար գոյություն ունեն տարբեր տեխնիկաներ: Բացասական զգացմունքներից և դրանց հարուցած ախտանիշերից ձերբազատվելու համար մասնագետները խորհուրդ են տալիս օգտվել հուզական ինքնապաշտպանության կոդեքսից: Դրանք են.

1. Մի՛ ամաչեք ձեր կարծիքն արտահայտելուց:

Հոգու խորքում տանջվելը, ինքն իրեն «կրծելը» վնասակար են առողջության համար: Եթե չեք կարողանում ձեր մտքերն արտահայտել բարձրաձայն, ապա օրագիր պահե՛ք: Ամերիկացի գիտնականները և բժիշկները վստահեցնում են, որ այս մեթոդը շատ արդյունավետ է:

2. Արձակե՛ք «ցասման նետեր»:

Հին հռոմեացիները նյարդայնացած ժամանակ կոտրում էին այդ պահին ձեռքերն ընկած կավե ամանները, իսկ անտիկ հույները նետեր էին արձակում: Այսօր հոգեբանները խորհուրդ են տալիս պատից կախել թիրախ և փոքրիկ նետերով խոցել նշանակետը` միաժամանակ «արտանետելով» ներսում կուտակված զայրույթը:

3. Մերսում կատարե՛ք:

Մերսումը նույնպես լավագույն միջոցներից մեկն է բացասական զգացումներից ձերբազատվելու համար: Երկու ձեռքերի մատները դրե՛ք ճակատին, շրջանաձև շարժումներով մերսելով` մոտեցե՛ք քունքերին, ապա մերսե՛ք գլուխը` նախ ճակատից մինչև ծոծրակ, հետո՝ հակառակը:

4. Մտքում թո՛ղ իշխեն դրական զգացմունքները:

Մտածե՛ք այն բաների մասին, որոնք արդեն ունեք: Մի՛ մտածեք կորստի կամ այն բաների մասին, որոնք չունեք: Հիշե՛ք հայտնի օրենքը. «Եթե ինչ-որ տեղից ինչ-որ բան պակասել է, հաստատ մեկ ուրիշ տեղ նույնքան բան ավելացել է»: Այն մարդիկ, ովքեր հետևում են կյանքի այս փիլիսոփայությանը, չեն տառապում նյարդային լարվածությունից:

5. Սնվե՛ք` հետևելով որոշակի կանոնների:

Հետազոտողները պարզել են, որ մեր սնունդը նույնպես կարող է կառավարել մեր տրամադրությունը և պայքարել սթրեսների դեմ: Մեկ գավաթ սուրճը կամ տաք շոկոլադը, մեկ գդալ մեղրը, որևէ միրգ կամ պարզապես ամենասիրած ուտեստը ձեզ կօգնեն, որ մոռանաք մանր-մունր տհաճությունները:

6. Գիտակցե՛ք ձեր հնարավորությունների սահմանը:

Նյարդային սթրեսից համեմատաբար շատ են տառապում մաքսիմալիստները, ովքեր ամեն ինչում ձգտում են կատարելության, հանուն հաջողության պատրաստ են ցանկացած զոհաբերության: Նրանք հիվանդագին են տանում նույնիսկ փոքր անհաջողությունը, անգամ եթե գիտակցում են, որ ոչ ոք ապահովագրված չէ անհաջողությունից: Փորձե՛ք ճիշտ գնահատել ձեր հնարավորությունները` աշխատելով ուժերի ներածին չափով: Ուրախացե՛ք ձեր կատարած գործով, գիտակցե՛ք, որ մարդը կատարյալ չէ, ընդունե՛ք ձեր անհաջողությունները և մի՛ վազեք անիրական երազանքների հետևից:

7. Աշխատե՛ք կախվածության մեջ չլինել շրջապատից:

Որքան շատ եք հաշվի առնում շրջապատի մարդկանց կարծիքը, այնքան անվստահ եք դառնում: Որքան չեք պաշտպանում ձեր տեսակետը, այնքան հոգեբանորեն խոցելի եք դառնում: Ակտիվացրե՛ք ձեր ներքին «ես»-ը, ապավինե՛ք ինքներդ ձեր ուժերին, հնարավորինս քի՛չ դիմեք ուրիշների խորհրդին և փորձե՛ք ինքնուրույն ելք գտնել ստեղծված իրավիճակից:

8. Մի՛ ապացուցեք ձեր ճշմարտացիությունը:

Մի՛ փորձեք շրջապատին համոզել ձեր ճշմարտացիությունը, եթե նույնիսկ 100%-ով համոզված եք դրանում: Լեոնարդո դա Վինչին մարդկանց բաժանում էր երեք խմբի` մարդիկ, ովքեր տեսնում են այն, ինչ որ դուք (նրանց հետ հեշտ է լեզու գտնել), մարդիկ, ովքեր ունակ են տեսնելու ձեր ցույց տված պատկերի իրական գույները (նրանց հետ, համենայն դեպս, կարելի է բանակցություններ վարել), և մարդիկ, ովքեր նայում են համակ ուշադրությամբ, բայց ոչինչ չեն տեսնում (նրանց որևէ բան ապացուցելը նույնն է, ինչ կույրին լուսապատկերային վերլուծություն սովորեցնելը):

9. «Լվացե՛ք» ձեր սթրեսը ծորակի ջրով:

Ոչ մի միջոց այնքան շուտ չի կարող «մաքրել» սթրեսը, որքան ջուրը: Տաք լոգանքը կամ ցնցուղի տաք ջրի հաճելի շիթերը «կմաքրեն» ու «կտանեն» օրվա ընթացքում կուտակված լարվածությունը:

10. Մի՛ խնայեք ձեր ժպիտը:

Մարդու օրգանիզմում ամեն ինչ փոխկապակցված է: Բավական է՝ շուրթերի անկյունները մի քիչ վեր բարձրանան, մի ակնթարթում ուղեղին է հասնում ռեֆլեքսային ազդակը` կյանքը հիասքանչ է: Դրանից հետո սթրեսն այլևս անելիք չունի: Լավատե՛ս եղեք և վայելե՛ք ձեր բաժին ուրախությունը:

11. Լա՛ց եղեք ու թեթևացե՛ք:

Գիտնականները պարզել են, որ արցունքները շատ հուսալի դեղամիջոց են սթրեսի դեմ: Տղաները, որոնց մանկությունից ներշնչում են, թե լաց լինելն ամոթ է և վայել չէ տղամարդուն, մեծանալով սկսում են տառապել փնջաձև գլխացավից, որը կոչվում է «այրական միգրեն»: Գլխացավի այդ տեսակը կանանց չի սպառնում, որովհետև նրանք հմտացած են «լաց լինելու գործում»: Եվ քանի որ ֆիզիոլոգիայի տեսանկյունից նույնպես տղամարդկանց համար դժվար է լաց լինելը, ապա խորհուրդ է տրվում բարձր բղավել, ինչը նույնպես նպաստում է ներսում կուտակված լարվածության թոթափմանը:

12. Առավոտյան վա՛ղ արթնացեք:

Թանկարժեք ժամանակի պակասը զգում է մեզանից յուրաքանչյուրը, և դրա սղությունը, անկախ մեզանից, ազդում է մեր նյարդային համակարգի վրա: Երբ աշխատանքի գնալուց առաջ ժամանակի պակաս եք զգում, վաղ առավոտից նյարդային լարված վիճակի մեջ եք ընկնում: Այդպիսի վիճակում դուք առավել խոցելի եք, և սթրեսի առաջացման հավանականությունն ավելի մեծ է:

13. Ակա՛նջ դրեք ձեր ներքին ձայնին:

Անհաջողության շրջանը մտքին եկածն անելու լավ առիթ է: Գուցե ինչ-որ ժամանակ ցանկացել եք որևէ գործով զբաղվել, բայց ոչ մի կերպ ժամանակ չէիք գտնում, և հենց այդ պահին է, որ պետք է օգտագործեք ընձեռված հնարավորությունը: Ինքներդ ձեզ հրահա՛նգ տվեք` հիմա՛ կամ երբե՛ք: Խորհուրդ է տրվում ինքներդ ձեզ համար փոքրիկ տոներ կազմակերպել: Եվ վերջապես, շաբաթօրյա՛կ կազմակերպեք և ձերբազատվե՛ք ավելորդ ու հին իրերից: Թափթփված, անհարմարավետ բնակարանն ազդում է մարդու մտքերի և տրամադրության վրա` հանգեցնելով սթրեսային վիճակի:

14. Ձգտե՛ք միայնության:

Ամեն օր գոնե կես ժամ փորձե՛ք ինքներդ ձեզ հետ լինել: Մեծ քաղաքների բնակիչներն ավելի հաճախ են տառապում նյարդային լարվածությունից, որի պատճառն «անձնական տիրույթի» բացակայությունն է: Ցանկալի է, որ օրվա մեջ ինչ-որ մի ժամանակ մեկուսանաք, ինչը, ըստ նախասիրության, կարելի է անցկացնել լռության մեջ, հաճելի երաժշտության ընկերակցությամբ, զբոսնելով կամ զբոսայգում նստելով:

***

«Սթրեսն այն չէ, ինչ կատարվել է մեզ հետ, այլ մեր վերաբերմունքն է դրա հանդեպ»:

 

***

«Սթրես չի ապրում միայն դիակը»:

Հանս Սելյե

Պատրաստեցին

Վարդուհի Զաքարյանը,

Գեղամ Մելիքբեկյանը